rss
Thứ năm, 21/06/2018 | 07:41 GMT+7

Về Tổng Gối xem hội Chèo tàu

Cập nhật 14:00 ngày 11/05/2018
(Văn hóa) - Trong kho tàng văn hóa nghệ thuật dân gian nơi kinh thành ngàn năm văn hiến, Chèo tàu là một hình thức diễn xướng độc nhất vô nhị, chỉ có ở Tân Hội, Đan Phượng, Hà Nội. Không gian, hình thức và nội dung diễn xướng của Chèo tàu là những giá trị văn hóa, nghệ thuật vô cùng đặc sắc.

Hình ảnh: Về Tổng Gối xem hội Chèo tàu số 1

Hội hát Chèo tàu

Chèo tàu là hình thức nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo có một không hai của xã Tân Hội (huyện Đan Phượng). Hơn 3 thế kỷ đã trôi qua kể từ lần đầu tiên Hội Chèo tàu tổng Gối được tổ chức (năm 1683) và sau 76 năm đứt đoạn (từ năm 1922), hội được khôi phục và tổ chức thường niên từ năm 1998 đến nay. Đó cũng là cột mốc đánh dấu sự phục hồi và phát triển mạnh mẽ của nghệ thuật Chèo tàu trong các tầng lớp nhân dân xã Tân Hội hôm nay.

Xã Tân Hội ngày nay thuộc vùng tổng Gối (phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông) xưa. Đây là “cái nôi” của nghệ thuật hát Chèo tàu gắn liền với Lễ hội Chèo tàu tổng Gối độc đáo có từ hơn 300 năm trước. Xưa kia, lễ hội Chèo tàu phải 25 năm mới được tổ chức một lần, kéo dài từ ngày Rằm đến hết ngày 23 tháng Giêng. Ngày nay, hội Chèo tàu tổng Gối được tổ chức từ ngày 13 đến 15 tháng Giêng hằng năm trên cánh đồng làng Thượng Hội, gần lăng Văn Sơn - nơi chôn cất và thờ tướng Hắc Y Dạ Xoa Văn Dĩ Thành, một người con của tổng Gối có công phò vua Trần Trùng Quang đánh giặc Minh xâm lược trong những năm đầu thế kỷ thứ XV. Sau khi mất, Ngài được người dân tôn là Thành hoàng làng và tổ chức lễ hội Chèo tàu hằng năm để tưởng nhớ công ơn.

Hội hát Chèo tàu được tổ chức từ ngày 15 (ngày rằm) đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch. Những năm không mở hội thì dân làng vẫn tổ chức tế lễ ở những ngày này. Hội được định hình bởi những chức sắc trong làng. Ngoài khu lăng mộ biểu diễn Chèo tàu, còn có nhà tiền tế, nhà đại bái, hậu cung và 4 ngọn đại kỳ ở 4 góc chỉ thị cho 4 thôn xã Tân Hội: Thượng Hội, Thúy Hội, Vĩnh Kỳ và Phan Long.

Việc tuyển chọn người phục vụ cho hội hát rất công phu. Bốn thôn phải chọn ra được một mẹ chiêu quân, còn gọi là Chúa tàu) tuổi từ 50 – 60 và phải là người đức hạnh. Ngoài ra, phải chọn ra hai “cái tàu” và mười “con tàu” tuổi từ 13-16. Tất cả chúa tàu, cái tàu, con tàu và quản tượng… đều được gọi là “ca nhi phường”. Suốt 7 ngày hội chính, ngày nào cũng thể hiện tuần tự những thủ tục dâng tế, diễn xướng, hát giao duyên. Sau 3 bài tuần rượu, 3 bài chúc Thánh, các ca nhi phường 4 thôn quỳ trước lăng tẩm hát lệ trình trong nhã nhạc trống chiêng, phách nhịp. Khi hát xong vào lăng dâng hương rồi mới được ra lên thuyền rồng để hát. Phần thứ hai là hát trạo ca và cuối cùng là hát giao duyên.

Đặc sắc nhất trong lễ hội là màn hát Chèo tàu với các làn điệu đối đáp giữa hai “tàu” - là những chiếc thuyền rồng bằng gỗ được các thôn chuẩn bị sẵn. Đặc biệt, những con tàu này không được hạ thủy mà chỉ để “bơi” tượng trưng trên cạn. Mỗi tàu gồm 13 người gồm “bà chúa tàu”, 2 “cái tàu” và 10 “con tàu”. “Bà chúa tàu” khoảng 50 tuổi, phải là người giỏi múa hát, gia đình song toàn. “Cái tàu” và “con tàu” là gái thanh tân từ 13 - 16 tuổi, gia đình gia giáo, bản thân ngoan ngoãn, hát hay, múa giỏi. Khi biểu diễn, “bà chúa tàu” đánh thanh la, 2 “cái tàu” lĩnh xướng và các “con tàu” hát họa theo. Ngoài ra, hát Chèo tàu không thể thiếu đôi tượng (voi) dựng phía sau mỗi tàu. Mỗi con voi có hai quản tượng là nữ cải trang thành nam.

Nội dung của các bài hát trong diễn xướng Chèo tàu là những bài hát riêng và những bài hát đối đáp của "tàu" và "tượng", đều nhằm ca ngợi công đức của Thành hoàng tổng Gối Văn Dĩ Thành. Hát Chèo tàu Tân Hội gồm 20 làn điệu, được chia thành các hình thức như: Hát trình, hát thuyền và hát bỏ bộ. Quy trình hát được thực hiện chặt chẽ theo thứ tự: Lễ trình, dâng hương, dâng rượu, bài tàu (hoặc bài tượng), hát bỏ bộ, hát các bài lý, hát ví... Điều đặc biệt là, tất cả các bài hát của nghệ thuật Chèo tàu cho đến nay vẫn được người dân Tân Hội giữ gìn nguyên vẹn lời ca cổ mà không hề bị pha tạp như nhiều loại hình diễn xướng dân gian khác hiện nay. 

Hình ảnh: Về Tổng Gối xem hội Chèo tàu số 2
 
                   Các ca nhi phường diễn xướng Chèo tàu 

Diễn xướng Chèo tàu

Có thể nói, nghệ thuật hát Chèo tàu ở Tân Hội là một trong số không nhiều di sản văn hóa phi vật thể còn được giữ gìn nguyên vẹn như vốn cổ mà các thế hệ trước để lại sau nhiều thế kỷ, đặc biệt là trong hoàn cảnh cứ 25 năm lễ hội mới được tổ chức một lần như trước đây. Bên cạnh đó, sự đứt quãng về thời gian do chiến tranh và nhiều điều kiện tự nhiên, xã hội khác đã gây không ít khó khăn cho người dân xã Tân Hội trong việc khôi phục một lễ hội diễn ra lần cuối cùng từ năm 1922. Năm 1998, khi chính quyền xã cùng người dân ý thức được vốn cổ quý giá của quê hương đã quyết tâm khôi phục bằng được di sản hát Chèo tàu. 

Hình thức diễn xướng của loại hình nghệ thuật Chèo tàu độc đáo ở chỗ các diễn viên tham gia biểu diễn đều là phụ nữ. Đây là điểm làm nên nét đặc sắc cho loại hình diễn xướng dân gian này.

Lề lối, quy định, thứ tự hát căn cứ tương ứng với cách gọi về lễ nhạc và hội nhạc của Chèo tàu: Đệ nhất tuần ca khúc gồm các bài trình; Đệ nhị tuần ca khúc gồm phần hát xướng họa giữa tàu và tượng rồi chuyển sang hát bỏ bộ; Đệ tam tuần ca khúc với phần của quản tượng hát chúc; Hát đối đáp tàu và tượng là trung tâm của Hội hát..

Bài hát xô gồm hai phần: phần hát và phần xô. Phần hát do cái tàu hát tương tự như lĩnh xướng. Phần xô là do các con tàu hát gồm hai vế: vế đầu nhắc lại câu cuối của câu hát cái tàu vừa hát xong, vế sau gọi là câu xô, các con tầu hát đệm theo “khoan khoan hò khoan …”. Hát bỏ bộ trong diễn xướng Chèo Tầu có thể tách ra độc lập  và mang nội dung hoàn chỉnh.  Những bài hát trong hình thức này thường ngắn gọn, nội dung lời ca, âm nhạc được hình thành độc lập. Đây là hình thức hát phong phú, giàu tính nghệ thuật nhất.

Âm nhạc Chèo tàu ngoài việc chứa đựng những đặc trưng của dân ca cổ người Việt với những nét mộc mạc, tinh tế và duyên dáng, còn tiếp thu, giao thoa và cộng hưởng cùng các loại dân ca khác như: Chèo, Quan họ, hát Xoan, hát Ca trù, hát Xẩm, hát Trống quân… để làm chất liệu cho mình.  Nội dung trong Chèo tàu ngoài mảng ca ngợi công đức các vị Thánh, các vị Anh hùng dân tộc… còn có các nội dung khác rất phong phú, phản ánh muôn mặt cuộc sống người dân.

Tại Lễ kỷ niệm ngày Di sản văn hoá Việt Nam và Công bố quyết định của Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu vinh dự Nhà nước “Nghệ nhân ưu tú” lĩnh vực di sản phi vật thể lần thứ I năm 2015, nghệ nhân Chèo tàu Ngô Thị Thu là một trong 39 nghệ nhân của Hà Nội vinh dự nhận danh hiệu “Nghệ nhân ưu tú”. 

Cùng với sự giúp đỡ của Viện Âm nhạc Việt Nam, Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội và Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Hà Tây (và nay là Sở VHTT Hà Nội), thế hệ nghệ nhân kế cận gồm các ông bà Ngô Thị Thu, Nguyễn Thị Tuyết, Đông Sinh Nhật, Nguyễn Hữu Yến đã bỏ công sức, tâm huyết cùng các nhà nghiên cứu tham gia sưu tầm, tư liệu hóa các bài hát dân gian được lưu giữ trong dân để học, đối chiếu cách hát cho chuẩn. Họ cũng chính là những thành phần chủ chốt thành lập, duy trì và phát triển CLB hát Chèo tàu Tân Hội suốt 20 năm qua, để đến ngày hôm nay CLB đã thu nhiều “quả ngọt”. Đó là phần lớn thế hệ trẻ ở Tân Hội ngày nay đều biết hát, biểu diễn thuần thục các làn điệu, bài hát Chèo tàu của quê hương mình. CLB hát Chèo tàu Tân Hội từ chỗ chỉ có vài hội viên, đến nay, sau 20 năm với 6 khóa học được mở đã tăng lên hơn 200 hội viên, trong đó có nhiều em nhỏ mới chỉ 10 tuổi đã say mê các câu ví, bài tàu, hát bỏ bộ... Cứ như vậy, hết thế hệ này trưởng thành lại đến thế hệ sau kế tiếp không ngừng nghỉ đã tạo nên sức sống mãnh liệt cho nghệ thuật hát Chèo tàu ở Tân Hội.

Ngọc Mai

Bình luận (0)
Gửi